افزونه جلالی را نصب کنید. 4 جماد ثاني 1442 Sunday, 17 January , 2021 ساعت تعداد کل نوشته ها : 163 تعداد نوشته های امروز : 0 تعداد اعضا : 4 تعداد دیدگاهها : 4×
پ
پ

طرح های برون سازمانی اتمام یافته

سال 1398

اتمام‌یافته 

  • بررسی تحولات باروری در ایران

مجریان: دکتر حجیه‌بی‌بی رازقی نصرآباد، دکتر محمدجلال عباسی شوازی و دکتر میمنت حسینی چاووشی

کارفرما: وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی و مؤسسه ملی تحقیقات سلامت

طرح تحولات باروری در پنج استان منتخب ایران که در سال 1396 در استان‌های آذربایجان‌غربی، تهران، سیستان و بلوچستان، گیلان و یزد انجام شد و اطلاعات مفیدی در مورد رفتارها و نگرش‌های باروری زنان، تاریخچه باروری و رفتارهای پیشگیری از بارداری در استان‌های فوق که دارای ویژگی‌های متفاوت جمعیتی، بهداشتی، فرهنگی و اجتماعی می‌باشند را جمع‌آوری و تحلیل نموده است. اهداف طرح حاضر، بررسی سطح و الگوهای اقتصادی-اجتماعی و استانی باروری، شناخت علل کاهش باروری، شناخت ایده‌آل‌ها و نیات (قصد) باروری، بررسی روش‌ها و الگوهای پیشگیری از بارداری، و نیز بررسی راه‌های‌ عملی مشوق افزایش باروری و تحقق سیاست‌های کلی جمعیت می‌باشند. داده‌های مورد نیاز برای تحقق اهداف فوق از نمونه‌ای با حجم 7500 خانوار و طی مصاحبه با حدود 5540 زن 54-10 ساله ازدواج کرده در استان‌های مورد مطالعه به‌دست آمد. جامعه نمونه از ویژگی‌های متفاوت جمعیتی ازجمله سواد / تحصیلات، اشتغال و درآمد، زبان/ قومیت و مذهب برخوردار است، و بنابراین امکان تحلیل و شناخت نگرش و رفتار ازدواج و فرزندآوری در بسترهای مختلف اجتماعی و توسعه‌ای را فراهم نمود. نتایج این طرح، اطلاعات ارزشمندی در مورد رفتار و ایده باروری و فرزندآوری، رفتار و نگرش در مورد ازدواج، پیشگیری از بارداری، قصد باروری، دلایل و شرایط زنان برای افزایش باروری و … ارائه داده است.  

 

  • ارزیابی تأثیرات اجتماعی و ‌فرهنگی احداث پارکینگ طبقاتی میدان شهید باقری

مجری: دکتر عادل عبدالهی

ناظر: دکتر حمید قیصری

کارفرما: اداره کل مطالعات اجتماعی شهرداری تهران

هدف این طرح ارزیابی پیامدهای اجتماعی و اقتصادی احداث پارکینگ طبقاتی در میدان شهید باقری تهران، محلۀ یافت‌آباد جنوبی است. روش‌شناسی مورد استفاده در این مطالعه روش کیفی است. داده‌های این پژوهش از طریق فنون مشاهده و مصاحبه با 47 نفر از کارشناسان، مسئولین، مطلعین کلیدی و ساکنان محلی مصاحبه‌ و بحث گروهی گردآوری شده است. نتایج نشان داد که ویژگی‌های اجتماعی و اقتصادیِ ساکنان محلۀ یافت‌آباد به‌گونه‌ای است که اگر در واگذاری پارکینگ‌های احداثی شرایط اقتصادی و اجتماعی آن‌ها مورد توجه قرار نگیرد نه تنها تحقق هدف‌های این پروژه را با مشکل مواجه می‌کند که می‌تواند پیامدهای منفی زیادی را نیز به‌دنبال داشته باشد. بنابراین پیشنهاد می‌شود واگذاری پارکینگ‌های احداثی بر اساس قیمت رایج در محلۀ یافت‌آباد جنوبی باشد و مکانیسم‌های واگذاری عادلانۀ پارکینگ‌ها طراحی شوند. ضمن تقویت هماهنگی‌های درون سازمانی و بین سازمانی بر مردم‌محوری و مشارکتی شدن پروژه تأکید شود. با احداث سرای محله در این پروژه، ضمن توجه به نیازهای اجتماعی و فرهنگیِ محله، بستر نهادینه شدن فرهنگ تأمین پارکینگ فراهم شود. از نمای بصری پارکینگ به‌عنوان بولتن میراث فرهنگی محله استفاده شود. همچنین با ایجاد پاتوق محلی، به‌عنوان مرکز ارتباطات محلی و اجتماعی، زمینۀ تقویت مراودات اجتماعی و هویت‌های محلی تقویت شود.

 

  • بررسی تأثیر اینترنت و  فضای مجازی بر هنجار، نگرش و رفتار‌های جنسی جوانان شهر تهران

مجری: دکتر فریده خلج‌آبادی فراهانی

ناظر: دکتر سعید ذکایی

کارفرما: مرکز مطالعات راهبردی ورزش و جوانان

اينترنت و فضاي مجازي علي‌رغم اينكه تحولات مثبتي در ابعاد مختلف زندگي انسان‌ها ايجاد كرده است، ولي دسترسي وسيع نسل جوان به اينترنت از سنين پايين و عدم نظارت بر محتواي خارج عرف در اينترنت موجب آسيب‌پذيري اين گروه مي‌گردد. به‌طوري‌كه گروه‌هاي مختلف را كه با نوجوانان و جوانان سروكار دارند شامل والدين، مسئولين آموزشي و فرهنگي و سياست‌گذاران حوزه كودك و نوجوان دچار نگراني كرده است. علي‌رغم گستردگي دسترسي نوجوانان به وسايل جديد ارتباطي و اينترنت، اطلاعات ما در مورد تأثير مواجهه با محتواي جنسي بر هنجارهاي جنسي، نگرش‌ها و رفتارهاي جنسي در نوجوانان در ايران بسيار محدود و ناقص است.

هدف اصلي اين تحقيق مكاشفه‌اي، شناسايي نقش و تأثير مواجهه با محتواي جنسي نامتعارف بر نوجوانان است. به اين منظور تحقيق كيفي با استفاده از 19 بحث گروهی شامل 113 نوجوان 18-16 ساله در سال 1396 و تعداد 29 مصاحبه عميق با پسران 18-15 ساله و 25 دختر 18-15 ساله در سال 1395 در شهر تهران انجام شد. بحث‌های گروهی و مصاحبه‌های عمیق با رویکرد استقرایی کدگذاری باز شدند و بالغ بر 4300 کد باز استخراج گرديد. کدهای باز در پاسخ به سؤال اصلی تحقیق، بر اساس اشتراکات مفهومی در سطوح بالاتر انتزاعی طبقه‌بندی شده و تشکیل زیر طبقات و طبقات اصلی را دادند. نتایج نشان داد تفسير نوجوانان از تأثير و نقش مواجهه با محتواي جنسي نامتعارف در اينترنت عبارت بود از: تسهیل ارتباط با جنس مخالف، تحریک و تهییج جنسی، تحریک جمعی با به اشتراک گذاشتن محتوای جنسی، جلب تأیید گروه همسالان و در نهايت ايجاد دوگانگي در ارزش‌هاي جنسي در نوجوانان. لذا مسئولين فرهنگي، تربيتي و سلامت و همچنين والدين لازم است در مورد اين تأثيرات آگاه بوده و مداخلات آموزشي در جهت ارتقاي سطح سواد رسانه‌اي و راهبردهاي پيشگيرانه براي جلوگيري از آسيب‌هاي اجتماعي، رواني و جسماني ناشي از اين مواجهه را به‌كار بگيرند.  

سال 1397

اتمام‌یافته 

  • کاربرد درخت بقا در مطالعات جمعیتی و پزشکی

مجری: دکتر آرزو باقری

همکار: دکتر مهسا سعادتی

ناظر: دکتر اصغری جعفرآبادی

کارفرما: دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تبریز

امروزه با پیشرفت فناوری، امکان جمع‌آوری مجموعه داده‌های بزرگ ایجاد شده است؛ حجم بزرگ داده‌ها از یک‌سو اطلاعات وسیعی را در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد و از سوی دیگر آنان را با چالش چگونگی استفاده از داده‌ها مواجه می‌نماید. در نتیجه، به‌منظور بهره‌مندی از اطلاعات، نیاز به مدیریت و سازماندهی صحیح آن‌ها ضروری به نظر می‌رسد. یکی از روش‌هایی که برای غلبه بر مشکلات فوق بسط یافته است، مدل‌های درختی می‌باشند. مدل‌های درختی به‌عنوان روشی سودمند در برخورد با حجم زياد داده­ها و به عنوان فرایندی برای تحليل اكتشافي داده‌ها مورد توجه پژوهشگران در حوزه‌های مختلف علوم ازجمله پزشکی و جمعیت‌شناسی قرار گرفته‌اند. طرح پیشرو، ابتدا به معرفی انواع مدل‌های درختی ازجمله مدل‌های درختی طبقه‌بندی و رگرسیونی پرداخته است. سپس به‌منظور تحلیل زمان تا رخداد واقعه، مدل درختی بقا به‌خصوص درخت بقای استنباط شرطی بررسی شد. کارایی مدل درختی بقای استنباط شرطی نیز با برازش این مدل روی داده‌های مربوط به دو مطالعه زمان تکرار جرم زندانیان و زمان بقای بیماران مبتلا به سرطان کورولکتال مطالعه گردید. نتایج به‌دست آمده از این دو مطالعه حاکی از اهمیت استفاده از مدل درختی بقا در تحلیل این داده‌ها در مقایسه با مدل رگرسیونی کاکس بود.

 

  • تدوین سند جامع و ملی توسعه مناطق مرزی روستایی بر اساس ملاحظات منطقه‌ای

مجری: دکتر ولی‌اله رستمعلی‌زاده

ناظر: دکتر سلیمان پاک­سرشت

کارفرما: معاونت توسعه روستايي و مناطق محروم كشور و مركز بررسي‌هاي استراتژیک ریاست جمهوری

ایران با دارا بودن 16 استان مرزی از 31 استان خود، دارای مرز طولانی 7816 کیلومتری است. طول مرزهای زمینی ایران برابر با 5440 کیلومتر است که در این مرزهای زمینی با 7 کشور مرز مشترک دارد. سکونتگاه‌های روستایی حاشیه مرزی کشور همواره ازجمله مناطق مهم و استراتژیک برای کاهش مشکلات مرزها به‌شمار می‌روند که اگر به شیوه عقلانی و مبتنی بر سیاست‌گذاری صحیح ساماندهی شوند، می‌توانند تا حد بسیار زیادی در کنترل مناطق مرزی مؤثر باشند و مشکلات و مسایل این مناطق را به حداقل رسانند. هدف این طرح، طراحی و تدوین سند جامع و ملی توسعه مناطق مرزی روستایی کشور بر اساس ملاحظات منطقه‌ای است. بدین منظور، نیازمند شناسایی وضعیت فعلی (پتانسیل‌ها و چالش‌ها) روستاهای مرزی، استخراج اولویت‌های برآمده از اجتماعات مرزی، و بررسی جایگاه فعلی آنها در بخش سیاست‌گذاری کشور می‌باشیم تا بتوان بر اساس داده‌های میدانی، سند و راهبردهای توسعه مناطق مرزی روستایی در حوزه‌های مختلف (جمعیتی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، زیست‌محیطی و…) را طراحی و برنامه‌های اجرایی و ارزشیابی را تدوین نمود.

 

  • کاربرد تحلیل بقا با حضور مخاطرات رقیب در مطالعات جمعیتی و پزشکی

مجری: دکتر مهسا سعادتی

همکار: دکتر آرزو باقری

ناظر: دکتر محمد اصغری جعفرآبادی

کارفرما: دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تبریز

در این طرح به منظور تحلیل دلایل رخداد طلاق میان زوجین تبریزی از داده‌های پژوهش ساروخانی و تمیز (1393) با عنوان «تحلیل تابع بقای ازدواج زوجین شهر تبریز» استفاده شد که در آن با توجه به اهمیت بقای ازدواج زوجین در شهر تبریز، به بررسی ضریب بقای ازدواج آنان، از سال ١٣٧٠ به بعد، با تأکید بر انگاره‌ رفتار اجتماعی (نظریه‌ مبادله‌ اجتماعی‌)، پرداخته شده بود. برای مطالعه دلایل مختلف طلاق از جمله داشتن رابطه با فرد دیگر، نحوه آشنایی با همسر، نقش کم خانواده در انتخاب همسر و نقش وضعیت اخلاقی- اعتقادی همسر در انتخاب همسر از مدل لان- مک نیل استفاده شد. بر این اساس، میان خطر رخداد طلاق برای دلایل رقیب داشتن رابطه با فرد دیگر، نحوه آشنایی به صورت ستنی، نقش کم خانواده در انتخاب همسر و وضعیت اخلاقی- اعتقادی همسر با تفاوت تحصیلات زوجین قبل از ازدواج، بیمار بودن یکی از زوجین و داشتن بیش از 2 فرزند رابطه مستقیم و معنی داری وجود داشت. به علاوه همسانی محل تولد نیز روی  خطر رخداد طلاق به علت نقش کم خانواده در انتخاب همسر تأثیر داشت.

 

 

  • طرح‌های پژوهشی در قالب پایان‌نامه‌های دکتری مورد حمایت

الف) اتمام‌یافته

  • متمایز‌کننده‌های وضعیت ازدواج در میان زنان شهر تهران

مجری: مرجان رشوند

استاد راهنما: دکتر محمدجلال عباسی شوازی

افزایش سن ازدواج جوانان به‌ویژه زنان از ویژگی‌های بارز جامعه کنونی ایران است، که از زوایای اجتماعی و اقتصادی تبیین گردیده ولی مطالعات اندکی به تغییرات ارزشی و نگرشی در حوزه ازدواج و خانواده پرداخته‌اند. پژوهش حاضر با هدف بررسي متمایزکننده‌های وضعیت ازدواج در میان زنان شهر تهران صورت گرفته است. هدف تحقیق این بود که، چه متغیرها و مؤلفه‌هایی در وضعیت ازدواج زنان (ازدواج‌کرده و هرگز ازدواج‌نکرده) تأثیرگذار هستند؟ داده‌های تحقیق با استفاده از پرسشنامه‌ی ساخت‌یافته جمع‌آوری شده است. شیوه نمونه‌گیری، ترکیبی از روش‌های طبقه‌بندی چندمرحله‌ای و تصادفی سیستماتیک بوده است. جامعه‌ی آماری تحقیق شامل زنان 34-20 ساله‌ی ازدواج‌کرده و هرگز ازدواج نکرده شهر تهران است. نمونه آماری تحقیق 630 نفر بود، که از این تعداد 250 نفر را زنان هرگز ازدواج‌نکرده و 380 نفر را زنان ازدواج‌کرده تشکیل دادند. نتيجه تحلیل دو متغیره و چند متغیره درخصوص تأثير ارزش ازدواج بر وضعیت ازدواج زنان نشان از معنا­داري اين تأثير داشت. به‌گونه‌ای که زنان ازدواج‌کرده ارزش ازدواج بالاتر و زنان ازدواج‌نکرده ارزش پایین‌تری برای ازدواج قائل بودند. نکته‌ای که در این تحقیق باید بدان توجه داشت این است که، هرچند تغییر ارزش ازدواج در دو گروه سنی 24-20 ساله و 29-25 ساله حادث شده است، اما نتایج تحقیق گویای این است که در گروه سنی 34-30 ساله تغییر ارزش ازدواج رُخ نداده است و دلیل عدم ازدواج این گروه از دختران بیش‌تر مسأله و بحث مضیقه ازدواج است. از دیگر نتایج این بود که، نگرش به فردگرایی، نگرش به نحوه انتخاب همسر، نگرش به رابطه دوستی دختر و پسر، نگرش به ارزش اجتماعی فرزندآوری و ترس از طلاق بر وضعیت ازدواج زنان (ازدواج کرده و ازدواج نکرده) اثرگذار بود و این دو گروه را از هم جدا می‌کرد. به‌گونه‌ای که زنانی که فردگرایی بیش‌تر، خودانتخابی بیش‌تر در زمینه انتخاب همسر، رابطه دوستی بیش‌تر با پسر و ترس از طلاق بیش‌تری داشته و در عین حال ارزش اجتماعی کم‌تری برای فرزندآوری قائل بودند، احتمال این‌که ازدواج‌کرده باشند، کم‌تر بود.

 از بین ویژگی‌های فردی متغیرهای سن، تحصیلات و دینداری اعتقادی و تجربی را می‌توان به‌عنوان متمایزکننده‌های وضعیت ازدواج زنان ازدواج‌کرده و هرگز ازدواج‌نکرده در نظر گرفت. از بین ویژگی‌های خانوادگی دو متغیر تحصیلات مادر و تعداد خواهر و برادر را می‌توان به‌عنوان متمایزکننده‌های وضعیت ازدواج زنان ازدواج‌کرده و هرگز ازدواج‌نکرده در نظر گرفت. نتیجه این‌که در چرایی وضعیت ازدواج دختران زیر 30 سال که تغییرات ارزشی را نشان می‌دهند، تبیین‌های نگرشی و در چرایی وضعیت ازدواج دختران بالای 30 سال که عدم ازدواج آنان به دلایلی به جز تغییرات نگرشی و بیش‌تر مسائل ساختاری است، تببین‌های ساختاری راه‌گشا می‌باشد. بنابراین در پاسخ به هدف اصلی تحقیق که شناخت متمایزکننده‌های وضعیت ازدواج در میان زنان شهر تهران بود، باید گفت که، متغیر ارزش ازدواج، از بین متغیرهای ارزش‌های خانوادگی مرتبط با ازدواج، پنج متغیر نگرش به فردگرایی، نگرش به نحوه انتخاب همسر، نگرش به رابطه دوستی دختر و پسر، نگرش به ارزش اجتماعی فرزندآوری و ترس از طلاق، از بین متغیرهای ویژگی‌های فردی سن، تحصیلات، دینداری اعتقادی و دینداری تجربی و از بین ویژگی‌های خانوادگی دو متغیر تحصیلات مادر و تعداد خواهر و برادر در تفکیک و تمایز زنان به دو گروه ازدواج‌کرده و هرگز ازدواج‌نکرده، حائز اهمیت بودند. بنابراین در تفکیک و تمایز زنان به ازدواج‌کرده و هرگز ازدواج‌نکرده مجموعه‌ای از عوامل ارزشی و نگرشی، عوامل فردی و عوامل خانوادگی دخیل بودند. بر این اساس در تدوین و اعمال سیاست‌های تسهیل ازدواج توجه به ویژگی‌های فردی افراد هم‌چون سن، تحصیلات، دینداری، ویژگی‌های خانوادگی آنان و تغییرات ارزشی و نگرشی که در حوزه ازدواج و خانواده ایجادگردیده است، امری ضروری است.

 

  • تفاوت­های جنسیتی مرگ‌ومیر در ایران: تحلیل روند، الگوها و علل

مجری: محمد ساسانی‌پور

استاد راهنما: دکتر عباس عسکری‌ندوشن، دکتر مجید کوششی

امروزه زنان در مقایسه با مردان امید زندگی بالاتری دارند و این تفاوت جنسی تقریباً در همه کشورها و در همه دوره‌های زمانی وجود داشته است. شاخص‌های مرگ‌ومیر بر حسب جنس طی چند دهه اخیر در کشور نشان می‌دهد که همانند اکثریت کشورهای جهان، زنان بیشتر از مردان عمر می‌کنند. مطالعاتی که تاکنون به بررسی الگوهای تفاوت جنسی مرگ‌ومیر پرداخته‌اند، عمدتاً در کشورهای غربی انجام شده است. مطالعه حاضر، الگوهای علت– سن شکاف جنسی مرگ‌ومیر در ایران و روند تحولات آن را در یک دهه اخیر بررسی می‌کند. در این مطالعه برای تبیین تفاوت جنسی امیدزندگی در کشور از دو رهیافت بیولوژیک و غیربیولوژیک و برای تبیین تغییرات ترکیب‌بندی علل مرگ‌ومیر و الگوی سنی فوت از تئوری گذار اپیدمیولوژیک استفاده شده است. داده‌های مرگ‌ومیر از سامانه ثبت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اخذ شده است. سپس میزان مرگ‌ومیر کودکان با استفاده از روش رویکرد نسلی بین دو سرشماری و مرگ‌ومیر بزرگسالان با استفاده از روش بنت – هوریوشی اصلاح شده است. سپس نقش تغییرات الگوی سنی فوت و علل مرگ‌ومیر در فزونی امیدزندگی در بدو تولد با استفاده از روش تجزیه آریاگا محاسبه شده است. نتایج نشان می‌دهد گروه‌های سنی پایانی و سالمندی سهم مهمتری در افزایش امیدزندگی مردان و زنان داشته‌اند. همچنین سنین میانی نیز سهم قابل توجهی در افزایش امیدزندگی مردان داشته‌اند. بیماری‌های قلبی -عروقی به‌ویژه در زنان و حوادث غیرعمدی به‌ویژه در مردان علل عمده افزایش امیدزندگی در کشور بوده‌اند. همچنین، تفاوت جنسی امیدزندگی در سال 1385 حدود 5/3 سال بوده است که در سال 1390 به 9/2 سال کاهش و سپس با اندکی افزایش در سال 1394 به 3 سال افزایش می‌یابد. در طول دوره مورد مطالعه، حدود 80 درصد از تفاوت جنسی مرگ‌ومیر مربوط به تفاوت‌های مرگ‌ومیر مردان و زنان در سنین 20 تا 64 سالگی بوده است. حوادث غیرعمدی در هر سه دوره نقش مسلط در تفاوت جنسی مرگ‌ومیر داشتند اما سهم آن در طول زمان به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته و سهم آن از 60 درصد به حدود 42 درصد در فاصله‌ی سال‌های 1385 تا 1394 رسیده است. در مقابل، در این دوره، نقش بیماری‌های قلبی عروقی در تبیین فزونی امیدزندگی زنان از 9 درصد در سال 1385 به 20 درصد در سال 1394 و نقش سرطان‌ها از 10 درصد در سال 1385 به 15 درصد در پایان دوره افزایش یافته است.

 

  • مهاجرت داخلی در ایران: نقش مهاجرت داخلی بر بازتوزیع جمعیت در سطح شهرستان سال­های 1395- 1375

مجری: سعیده شهبازین

استاد راهنما: دکتر عباس عسکری‌ندوشن، دکتر محمدجلال عباسی‌شوازی

در سال­های اخیر بحث مهاجرت داخلی مورد توجه پژوهشگران و محققان حوزه­های علوم مختلف در کشور قرار گرفته است. با این وجود هنوز کاربرد مفاهیم روشی و شاخص‌های تکنیکی جدید در این حوزه به‌شدت محدود است. به‌همین دلیل در این پژوهش تلاش بر این بوده است که با تأکید بر بعد اثربخشی مهاجرت و استفاده از  داده‌های چهار دوره سرشماری عمومی نفوس و مسکن 95- 1375 تأثیر مهاجرت داخلی ایران بر بازتوزیع جمعیت در سطح شهرستان­های کشور مورد مطالعه قرار گیرد. با توجه به تغییر دوره­های سرشماری و نیز تقسیمات کشوری، ابتدا داده­های جمعیت و مهاجرت شهرستان­های کشور با استفاده از نرم افزارهای SQL و AGEINT مورد بازسازی قرار گرفت. سپس داده­های حاصله، برای محاسبه شاخص­های شهرستانی و کشوری مورد استفاده قرار گرفتند. نتایج مطالعه نشان داد که با وجود نوساناتی در روند شاخص­های مهاجرتی کشور طی دوره مورد بررسی، الگوی منظمی از توزیع فضایی شاخص­های مهاجرتی را می­توان در سطح کشور مشاهده کرد. بررسی شاخص شدت مهاجرت در شهرستان­های کشور نشان داد که با وجود تفاوت­های زیاد بین شهرستانی اما در هر 5 دوره مهاجرتی مورد مطالعه، بالاترین درصد شهرستان های‌کشور دارای شدت مهاجرتی بین 5-5/2 بودند. همچنین در بررسی نرخ اثربخشی مهاجرت در بازتوزیع جمعیت، یافته­ها نشان داد که در هر پنج دوره بیش از 50 درصد شهرستان­های کشور دارای اثربخشی منفی بودند. 

با وجود این تفاوت شهرستانی و نیز تفاوت در پنج دوره، اما الگوی فضایی یکسانی از نظر شدت مهاجرت و اثربخشی مهاجرت بر کشور حاکم است. شهرستان­های نواحی مرزی همواره دارای پایین‌ترین شدت مهاجرت  و در نتیجه نرخ اثربخشی منفی بوده­اند این درحالی‌ست که شهرستان­های مرکزی کشور طی دوره مورد بررسی همواره روند مهاجرپذیری را تجربه کرده و نرخ اثربخشی مهاجرت در آن­ها مثبت بوده است. بررسی تغییر الگوهای سکونتی جمعیت با استفاده از رابطه میزان خالص مهاجرت و تراکم جمعیت نیز نشان داد که مسیر مهاجرتی داخلی ایران جز در دوره 90-1385، همواره از مناطق با تراکم جمعیتی پایین به سمت مناطق با تراکم جمعیتی بالا بوده است و تنها در این دوره مسیر مهاجرت از سمت مناطق پرتراکم به مناطق کم تراکم بوده است. نتیجه این روند مهاجرتی کشور افزایش نابرابری‌های منطقه‌ای و در نتیجه تشدید جریان‌های مهاجرتی در کشور بوده است.

 

  • پویایی خانوار در ایران: عوامل تعیینکننده تغییرات در ترتیبات زندگی افراد، ساختار و بُعد خانوار در سه دهه‌ی اخیر

مجری: ميلاد بگي

استاد راهنما: دکتر محمدجلال عباسی‌شوازی

ترتیبات زندگی افراد و ساختار خانوار در زمان معاصر در بسیاری از نقاط جهان متفاوت از آن چیزی است که چندین دهه پیش­ وجود داشت به‌طوری که در بسیاری از کشورها، شکل­های جدید خانوار مشاهده می­شود. مطالعه حاضر با هدف بررسی تغییرات صورت گرفته در ساختار خانوار و ترتیبات زندگی در ایران در طول سه دهه­ی گذشته (1395-1363) و شناخت تعیین­کننده­های آن انجام شد. به این ترتیب داده­های گردآوری‌شده در طرح هزینه و درآمد خانوار که توسّط مرکز آمار ایران انجام شده بود، مورد تجزیه ‌و تحلیل قرار گرفتند. بر اساس یافته­های تحقیق، میانگین بُعد خانوار در طول دوره مورد مطالعه از 2/5 نفر به 4/3 نفر کاهش پیدا کرده است. در طول دوره­ی مورد مطالعه، سهم خانوارهای تک­نفره، خانوارهای تک­والد و نیز زوجین بدون فرزند با افزایش همراه بود و در طرف مقابل از سهم خانوارهای گسترده و ترکیبی کاسته شده است. هرچند خانوارهای زوجین به‌همراه حداقل یک فرزند همواره اکثریت مطلق خانوارها را به‌خود اختصاص داده­اند اما تعداد آن­ها در یک دهه­ی گذشته کاهش داشته است. به‌نظر می­رسد دلیل اصلی ثبات سهم این نوع از خانوارها، طولانی شدن دوره باقی­ماندن فرزندان در خانه­ی والدین باشد. نتایج نشان داد که ترک خانه­ی والدین توسّط فرزندان در مقایسه با دهه­های گذشته با تأخیر همراه بوده است و این امر ساختار نسلی خانوارها را نیز دچار تغییر کرده است. از طرفی کاهش میزان­های سرپرستی جوانان و در طرف مقابل افزایش میزان­های سرپرستی سالمندان را شاهد هستیم. روابط دو متغیّره و نیز مدل­های چندسطحی سن-دوره-کوهورت نیز نشان دادند که تغییرات در ساختار و بُعد خانوار در بین کوهورت­ها و نیز در دوره­های زمانی مختلف، متفاوت بوده است. مطالعه­ی حاضر نشان داد که روند تغییرات خانوار و ترتیبات زندگی در ایران از یک جنبه با نظریه­ی اخلاق آرمانی خانواده قابل تبیین است. در ایران رفتارهای جنسی خارج از دایره زناشویی و هم­خانگی توسّط دین، قانون و اجتماع منع شده­اند و این امر سبب شده است تا همانند جوامع توسعه‌یافته ظهور اَشکال جدید خانوار را مشاهده نکنیم و در طرف مقابل فرزندان تا سنین بالاتر در خانه­ی والدین باقی بمانند. این مسائل سبب شده است تا شاهد تعداد بالای خانوارهای هسته­ای در ایران باشیم. با این حال نتایج شبیه­سازی خانوار نشان داد که اگر روندهای جمعیّتی حال حاضر و حتّی ارزش­ها و نگرش­های نسل جوان از ثبات برخوردار باشند، باز هم انتظار می­رود تغییرات در ساختار خانوار و ترتیبات زندگی افراد در آینده از سرعت بیشتری برخوردار باشد. این موضوع با نظریه مومنتوم خانوارهای خانوادگی قابل تبیین است و دلیل آن جایگزینی کوهورت­های مسن با کوهورت­های جوان­تر می­باشد که از الگوهای مدرن و امروزی خانوار برخوردارند. بنابراین مباحث اشاره‌ شده توسّط نظریه­ی نسلی مانهایم، رویکرد کوهورتی رایدر و نظریه متابولیسم جمعیّتی لوتز مبنی بر اهمیّت نسل­ و کوهورت در مطالعه­ی تغییرات پدیده­های اجتماعی و جمعیتی در مطالعه­ی حاضر نیز به اثبات رسید که نشان می­دهد انجام مطالعات طولی در این حوزه ضروری به‌نظر می­رسد. در نهایت بایستی بیان کرد که اگرچه ساختار خانواده و خانوار در ایران تا دهه‎های پیش از ثبات نسبی برخوردار بود، امّا روند تغییرات در آینده از سرعت بیشتری برخوردار خواهد بود. سرعت این تغییرات و همگرایی ساختار خانوارهای ایرانی با جوامع توسعه­یافته در آینده به این موضوع بستگی خواهد داشت که بافت فرهنگی و دینی جامعه تا چه حد در مقابل تغییرات ارزشی و نگرشی به‌ویژه در میان جوانان، انعطاف­پذیر خواهد بود. اینکه نسل حاضر چه ارزش­هایی را از نسل‎های قدیمی­تر به ارث خواهد برد، تعیین‌کننده‌ی سرعت تغییرات ساختار خانوار در آینده­ی ایران خواهد بود.

 

 

 

 

ثبت دیدگاه

دیدگاهها بسته است.